Nguyên tác : sách "Les croisades vues par les arabes" - Thập tự dưới mắt người Ả rạp. Nhà Xuất bản: JC Lattès, Paris, 1983.
Tác giả : Amin Maalouf.
Trích dịch : Lạc Hồ.               

Chương 51/5: Tu-sĩ kháng chiến (tiếp theo)

Đảo chánh ở Alep, màn 1

Trong nhân dân Ả-rập, từ sau hai cuộc kháng chiến thành công ở Ascalon và Tyr, một nhuệ khí mới nổi lên. Số người Ả-rập lên tiếng chống đối ngày càng thêm đông, chống bọn Tây-phương xâm lăng đã đành, mà chống cả đa-số các cấp lãnh-đạo của mình, chẳng những quá ư bảo thủ, mà còn phản bội nũa. Nhất là ở Alep, thái độ chống đối vượt quá mức "đánh võ miệng", dân trong thành dưới sự lãnh đạo của Khachab, nhứt định chính mình lo cho số phận mình. Nhưng trước khi đến được mức này, Alep trải qua nhiều chuyện lao đao.

Cuối tháng 11 năm 1113, Khachab được tin là vua Redwan đau nặng, chờ chết trong dinh, bèn tụ tập phe mình, chờ sẵn. Ngày 10 tháng 12, khi được tin Redwan chết, Khachab tung ra nhiều toán võ trang trong khắp thành phố, chiếm các dinh thự quan trọng, lùng bắt phe đảng của Redwan, nhứt là bọn đệ tử của giáo-phái Assassins, giết hết bọn này vì tội hợp tác với quân thù. (nơi vài trang sau, chúng ta sẽ hiểu thêm về giáo phái này).

Mục đích của Khachab không phải là để nắm quyền hành, vì y là tu sĩ, mà nhắm vào việc gây ảnh hưởng trên Alp Arsan, con của Redwan, sẽ nối ngôi cha. Khachab muốn rằng vua mới sẽ có đường lối mới. Những ngày đầu, thấy như Alp Arsan nghe lời  Khachab, y sai bắt tất cả những người đã hợp tác với Redwan, đem chặt đầu hết. Khachab đâu ngờ sanh chuyện quá tệ như vậy, yêu cầu nương tay, chỉ giết những người phản bội mà thôi. Alp Arsan không nghe, sai giết cả 2 người em mình, giết hàng ngày những người nào y không vừa mắt. Lần lần, dân trong thành khám phá rằng Alp Arsan... điên.

Đảo chánh ở Alep, màn 2

Để giải quyết tinh hình, tháng 9 năm 1114, một hoạn quan (thái giám) tên là Loulou giết Alp Arsan, lập vua mới là một người con khác của Redwan, anh này mới có 6 tuổi. Nhân cơ hội lộn xộn này, nhiều toán cướp ra tay tàn phá, chẳng còn an ninh trong thành phố, dân chúng từng khu phố phải tổ chức võ trang để tự bảo vệ, tình hình trong thành phố rất đen tối.

Quân Franj ở Antioche không bỏ qua cơ hội.Tancrède, vua Antioche, đã chết 1 năm trước Redwan. Người nối nghiệp là Roger. Năm 1116, Roger kiểm soát hết mọi ngả đường dẫn vào thành Alep. Y không chiếm thành, nhưng chiếm tất cả các pháo đài ở ngoài thành, rồi với những dân trong thành đi ra hành hương ở La Mecque, y bắt nộp tiền mới được đi.

Đảo chánh ở Alep, màn 3

Tháng 4 năm 1117, Loulou bị ám sát. Quyền hành về tay một hoạn quan khác, anh này quá khiếp nhược, cầu cứu với Roger để giúp tay lập lại trật tự trong thành phố. Phe quân-nhân lăm-le nắm quyền hành. Khouchab bèn nhóm họp các trưởng lão, và họ quyết định mời một nhân vật có tầm cỡ dến cai trị thành phố Alep. Nhân vật này là tướng Ilghazi, đang cai-trị thành phố Mardin ở vùng Mésopotamie. Ilghazi nổi tiếng là can đảm, gia đình y đã từng cai-tri lâu năm Jerusalem, anh em y là Sokman đã từng đánh thắng quân Franj.

Mùa hè năm 1118, Khouchab long trọng mở cổng thành đón Ilghazi vô. Hành động đầu tiên của Ilghazi là cưới con gái của vua Redwan, một hành động tiêu biểu cho sự hợp tác hai bên, và nhứt là để chính-thức-hoá nhiệm-vụ của Ilghazi. Hành động tiếp theo, là chỉnh trang quân đội, kéo đi đánh quân Franj. Từ khi quân Franj xâm nhập vùng đất Á châu này đã 20 năm, đây là lần đầu tiên thành phố thủ đô xứ Bắc-Syrie thấy có một lãnh-tụ mình quyết tâm tranh chiến với quân Franj. Và Ilghazi đã thắng. Ngày 28 tháng 6 năm 1119, nơi đồng bằng Sarmada, ở giữa khoảng Alep và Antioche, quân 2 thành này đụng nhau, quân Antioche bị đánh tan nát, chính Roger phơi thây giữa các xác chết, với vết búa chém ngay sống mũi.

Chiến thắng Samarda.

Dân thành Alep ăn mừng chiến thắng, họ hò reo nơi các quảng trường: "Lạy Chúa, sau Chúa, chúng con chỉ trông cậy nơi  Ilghazi". Đã bao năm rồi, dân chúng thành Alep sống kinh hoàng dưới tay Bohémond, rồi Tancrède, rồi Roger ; nhiều người đã tính rằng số phận của họ mai mốt cũng sẽ giống như dân thành Tripoli, là phải lựa hoặc chết, hoặc di tản. Nay họ coi như được sống lại từ cõi chết.

Chiến thắng của Ilghazi gây hứng khởi trong toàn thể thế giới Ả-rập. Thế giới này đang run sợ, quân Franj quá khinh thường họ đến nỗi hồi tháng 3 năm 1118, vua Baudouin đem quân đi đánh Egypte, mà chỉ huy động vỏn vẹn có 216 kỵ binh và 400 bộ binh. Họ đã vượt qua vùng Sinai, đã chiếm thành Farama cách dễ dàng, đã đến bờ sông Nil, rồi Baudouin xuống tắm ở sông Nil, như thể để chế riễu dân Egypte. Không biết mọi sự cố sẽ tiếp diễn ra sao, nếu Baudouin không bất ngờ lâm bịnh nặng, cả đoàn quân phải kéo về mau mau, Baudouin chết ở nửa đường, nơi thành el-Arich, phía bắc Sinai.

Thế giới Ả-rập còn đang bàng hoàng về cuộc xâm nhập quá lẹ của Baudouin, thì nay lấy lại tinh thần bởi chiến thắng Sarmada. Họ chờ mong Ilghazi sẽ thưà thắng xông đến chiếm Antioche, lúc này đang mất chủ-tướng. Quân Franj trong thành Antioche cũng chờ đợi, lo phòng-thủ. Việc đầu tiên của họ là đối xử với dân cơ-đốc gốc Syrie (tức là Ả-rập), cấm dân này không được ra khỏi nhà, và phải đem nộp những khí giới đang có trong tay. Phải làm thế, vì sợ bọn này làm nội ứng cho Ilghazi. Nhưng tất cả đều chờ đợi luống công, vì Ilghazi, vốn vẫn là dân ghiền rượu, trở về say sưa suốt 20 ngày để ăn mừng chiến công, khi tỉnh ra thì được tin là Baudouin 2, vua mới của Jerusalem, đã kéo quân đến Antioche. Ilghazi co cụm lại trong thành, 3 năm sau chết.

Chiến công của Balak.

Người kế vị Ilghazi là Balak. Anh này là cháu của Ilghazi, nhưng tâm tình khác hẳn. Chỉ trong vài tháng, các đền hồi-giáo, các quảng-trường đều vang lên lời ca ngợi chiến công của y.

Như trên đã kể, Baudouin 2 về làm vua ở Jerusalem, để thành Edesse lại cho tướng Jocelin. Barak lập kế bắt sống được Jocelin.
Sử gia Ibn al-Athir chép "Barak sai bọc Jocelin trong một tấm da lạc đà, khâu chặt lại, rồi ai xin đem vàng bạc tới chuộc về, y cũng từ chối, lại còn giam Jocelin trong pháo đài". Thế là thêm một thành cơ-đốc mất chủ tướng, (mới trước đây là thành Antioche mất tướng Roger).

Baudouin 2 đang ở Antioche,nghe tin dữ, bèn về Edesse tham khảo tình hình. Quân kỵ-binh ở Edesse đưa Baudouin đi quan-sát nơi Jocelin bị bắt, là một vùng đầy sình lầy ở ven sông Euphrate.  Baudouin đóng trại lại đấy, ngủ qua đêm, sáng hôm sau dậy sớm đi săn bằng chim ó, kiểu săn này là y học được nơi các vua chúa đông phương. Cuộc săn đang diễn ra vui vẻ thì Barak xuất hiện, bắt sống Baudouin 2.

Sau 2 chiến công đặc biệt này, Barak làm như Ilghazi, cưới con gái vua Redwan, rồi ra tay chiếm lại hết các pháo đài xung quanh Alep. Cung cách của Barak, khôn ngoan, quyết định nhanh, không hiệp-tác với quân Franj, thật khác hẳn với đa số các lãnh-tụ hồi-giáo.

Mất thành Tyr.

Lúc này, quân Franj đến bao vây thành Tyr, mặc dầu vua quân Franj đã bị Barak bắt. Dân thành Tyr thấy có hy-vọng lớn nơi Barak, họ xin Barak mau mau đến cứu họ.Barak đang cầm quân bao vây một thành lân cận, là Manbij, để bắt chủ thành này về tội phản nghịch. Khi thấy đại-biểu dân thành Tyr đến cầu cứu, Barak giao cho bộ hạ mình tiếp tục cuộc bao vây, để y kéo quân đi giải vây cho thành Tyr. Ngày 6 tháng 5 năm 1124, trước khi lên đường đi Tyr, Barak đảo một vòng kiểm tra cuộc bao vây Manbij, thì bị bắn chết vì một mũi tên từ trong thành Manbij bắn ra.

Nghe tin Barak chết, dân thành Tyr chỉ còn một nước là xin đầu hàng với vài điều kiện được quân Franj chấp thuận. Sử-gia Qalanissi chép "Ngày 7 tháng 7 năm 1124, giữa hai hàng quân Franj, dân thành Tyr lặng lẽ ra đi, không bị hành hạ. Trừ vài người tàn tật ở lạI, tất cả đều ra đi, quân nhân hay thường dân. Họ về Damas,hoặc đi tản mát trong xứ".

Dân thành Tyr thoát được cơn biển máu, nhưng thật là nhục nhã sau khi đã kháng chiến cách oai hùng.

Lại thắng quân Franj ở thành Alep.

Chẳng phải chỉ có dân thành Tyr chịu khổ về nỗi Barak chết. Ở Alep, quyền hành nay về tay Timourtach, con trai Ilghazi, 19 tuổi, theo lời sử-gia Athir, "chỉ lo chơi, rồi khi thấy ở Alep cứ phải lo chuyện chống quân Franj, bèn dời về quê mình, là thành Mardin". Chẳng những bỏ thành phố, y còn cho vua Baudouin được tha về, sau khi nộp tiền chuộc 20 ngàn dinars, một hành động vô trách-nhiệm, vì chỉ sau vài tuần, Baudouin kéo quân đến vây thành Alep, đòi ăn thua đủ.

Cuộc phòng thủ Alep lần này, lại vẫn là Khachab lo, dưới tay chỉ có vài trăm quân sĩ, làm sao chống lại hàng ngàn quân Franj? Khachab sai sứ giả đi Mardin trình bầy tình hình, xin Timourtach đừng bỏ Alep. Bực mình vì sứ giả nói lải nhải, y sai bỏ tù sứ giả.
Khachab bèn quay về phiá thành Mossoul, thành này có chủ tỉnh mới, là tướng al-Borsoki. Tháng giêng năm 1125, quân Franj ở trước thành Alep thấy quân của Borsoki đến, họ hốt hoảng bỏ chạy, không kịp tháo lều. Khachab tha thiết yêu cầu Borsoki đem quân đuổi theo quân Franj để tiêu diệt luôn, nhưng Borsoki không nghe, vừa phần y mệt, vừa phần y muốn quan sát thành phố mới vào tay mình. Và y cũng làm như Ilghazi 5 năm trước, là ở lỳ trong Alep. Dầu vậy, chiến thắng này làm hai thành Alep và Mossoul liên minh với nhau thành một quốc gia hùng mạnh, khởi đầu cho cuộc chiến thắng quân Franj về sau.

Khachab chết.

Chúng ta đã biết về lòng nhẫn nại, chí cương quyết, và nhất là óc sáng suốt của Khachab, chẳng những đã cứu được thành phố mình khỏi tay quân Franj, mà còn sửa soạn cho cuộc thánh chiến sẽ thành công. Tiếc thay là Khachab không được chứng kiến ngày vinh quang ấy. Mùa hè năm 1125, sau giờ cầu nguyện buổi trưa trong đền thờ lớn ở Alep, Khachab đi ra thì bị dao đâm ngay giữa ngực, bởi một người trá hình là thầy tu. Kẻ này là thành viên của giáo phái Assassins, y giết Khachab để trả thù về chuyện Khachab đã sai giết rất nhiều người thuộc giáo phái này. Chắc hẳn Khachab cũng dư biết rằng sẽ có ngày mình chết về tay họ, bởi vì ai cũng biết từ hai ba chục năm nay, chẳng có kẻ thù nào của Assassins thoát chết.

Giáo phái Assassins.

Sau đây là vài hàng về giáo phái Assassins. Giáo phái này được thành lập năm 1090 bởi Hassan as-Sabbah, tín đồ hồi-giáo thuộc ngành chiite.(Hồi giáo có 2 ngành: chiite và sunnite, hai ngành này vẫn xung khắc nhau, nhiều khi gây chiến tranh đẫm máu).

Hassan là dân xứ Syrie. Đến tuổi thanh-niên, y thấy xứ Syrie bị lọt vào tay triều đại Seldjoukides, theo ngành sunnite. Hassan không chịu, lập đảng chống lại. Hành động võ trang đầu tiên, là năm 1090, quân y chiếm được pháo đài Alamout, nơi một vùng hiểm trở gần bên biển Caspienne, vẫn nổi danh là "không ai có thể chiếm được".

Thành viên giáo phái Assassins phải theo những khoá huấn luyện rất gay gắt, cả về giáo lý, cả về quân sự, và họ ưa dùng chiến thuật hạ sát. Khi đã định sẽ giết ai, họ sai thành viên đi, thường là đi một mình, trá hình là lái buôn, là thầy tu, đến quan sát nơi ở và cách sống của nạn nhân tuơng lai, rồi ra tay khi thuận tiện. Chương trình của họ thì rất bí mật, nhưng lúc ra tay thì phải giữa công chúng, càng đông người thấy càng tốt. Do đó, địa điểm thường là đền thờ, ngày giờ thường là giữa trưa ngày thứ sáu. Với Hassan, hạ sát không chỉ là chuyện tiêu diệt kẻ thù, nhưng điều quan trọng hơn, là cho công chúng biết 2 điều: một hễ là kẻ thù của giáo phái thì phải chết, hai là giáo phái có những anh hùng "fedai", nghĩa là "tự nguyện đi chết" (như thể danh từ kamikaze hiện nay), bởi vì trong hầu hết mọi trường hợp, kẻ sát nhân bị giết ngay tại chỗ.

Thấy những thành viên này vui lòng đi chết, dư luận thời đó cho rằng họ ghiền ma tuý "haschich", nêu kêu họ là  "haschischiyoun", hoặc "haschaschin", danh-từ này về sau biến thể thành ra "Assassin", còn mãi cho tới ngày nay.

Hassan tính rằng phải kiếm một địa bàn hoạt động ở vùng đồng bằng, và y nhắm vào thành Alep. Y sai nhiều thành viên đến Alep, kiếm cách thân-cận tiểu-vương Redman, và để tỏ ra tận-tâm phụng-sự Redman, họ hạ sát nhiều kẻ thù của tiểu-vương. Họ được lòng tiểu-vương, đến nỗi sử-gia Kamaleddin chép "nhân dân thành Alep muốn xin ơn huệ của tiểu-vương, dù chỉ là chuyện nhỏ xíu, phải gặp trước những thành-viên Assassins, lúc này đầy dẫy trong thành phố, bao quanh tiểu-vương".

Nay họ bị dân chúng ghét, vì cớ họ có quyền thế. Đặc biệt là tu-sĩ Khachab, cứ luôn luôn yêu cầu dẹp họ đi, chẵng những vì họ lạm dụng quyền thế, nhưng tệ hơn nữa, là vì họ có cảm tình với quân Tây-phương xâm lăng. Mới nghe thì lời cáo buộc này có vẻ ngược đời, nhưng thật ra có lý. Khi họ mới đến vùng Syrie, dân chúng kêu họ là "batini", nghiã là kẻ giả hình,chỉ có bề ngoài là hồi-giáo. Chúng ta nhớ rằng tiểu-vương Redman chịu phục quân Franj cách quá lố; một phần lớn chắc là vì nghe các cố vấn "batini".

Với Khachab, bọn "batini" đúng là quân phản bội, cho nên khi Redman vừa mới chết, y truy nã để diệt bọn này, trong khắp các phố, khắp các nhà, kẻ thì bị đám đông đập hội đồng, kẻ thì bị đưa lên đầu tường thành quăng xuống, chết khoảng gần 200 người. Nhưng theo sử-gia Qalanissi "nhiều người trốn thoát được, đến ngụ nơi quân Franj, hoặc tản cư đi trong xứ".

Giáo phái Assassins còn hoạt động ở nhiều thành phố khác trong xứ Syrie. Ngày 26 tháng 11 năm 1126, họ giết Borsoki ở Mossoul, kẻ đã thắng quân Franj trước thành Alep hồi tháng giêng năm 1125. Con trai Borsoki lên kế nghiệp cha, được vài tháng, cũng bị họ giết. Giáo phái này cũng rất có ảnh hưởng  ở thành Damas, được lòng tiểu-vương Toghtekin, họ có người trong các cơ quan hành chánh, họ có đoàn cảnh sát riêng. Mazdaghani, cố vấn tối cao của tiểu-vương, hoàn toàn theo phục họ, cố vấn này còn liên lạc chặt chẽ với quân Franj.

Đầu năm 1128, tiểu vương Toghtekin lâm bịnh nặng, chỉ định con trai là Bouri nối ngôi, rối chết ngày 12 tháng 2. Dân thành Damas đinh ninh rằng chẳng bao lâu nữa thành Damas sẽ vào tay quân Franj. Nhưng may thay, gió sẽ trở chiều, như lời sử gia Athir "Toghtekin chết rồi, thế là chẳng còn ai nữa đứng đối đầu với quân Franj, họ sẽ chiếm hết cả xứ Syrie. Nhưng Đức Chúa Trời đầy nhơn-từ sẽ thương xót dân hồi-giáo". Đây là chuyện ta sẽ thấy trong chương sau.